Будь умным!


У вас вопросы?
У нас ответы:) SamZan.ru

Кіріспе

Работа добавлена на сайт samzan.ru: 2016-03-13


Арыс ауданының

Мазмұны

1.Кіріспе.............................................................................................. 3

2.Негізгі бөлім....................................................................................

2.Арыс ауданының физика – географиялық сипаттама.          2.1Арыс ауданының ішкі сулары      

2.1.1 Сырдария өзені............................................................................

2.1.2 Арыс өзені....................................................................................

2.1.3 Машат өзені.................................................................................                     

3. Қорытынды

4. Пайдаланған әдебиеттер тізімі.

1. КІРІСПЕ.

Арыс ауданы Оңтүстік Қазақстан облысының орталық  бөлігінде орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлік. Жерінің аумағы – 6,3 мың км2 (облыстың аумағының 5,4 %-ы).

        Бұл елді мекен Оңтүстік Қазақстан облысындағы Қаратау мен Сырдария, Арыс өзендерінің өңірін алып жатыр. Мұның оңтүстігі Қазақстан алқабы Қызылқұм кеңістігімен жалғасады да, солтүстік-батысында Қаратау қыраттармен, солтүстік-шығысы Бәйдібек, Ордабасы, Отырар, Қазығұрт аудандарымен шектеседі. Аудан орталығы 1956 жылдан бастап Арыс қаласы болып аталды.

        Дарияның өн бойы тамаша мал жайылымдарына бай. Арыс ауданының кең алқабын жусан шөбі алып жатыр. Осы өңірдің тұрғындары сонау ертеден егістікке суды  тиімділікпен пайдаланған. Арыстың Сырдарияға құяр сағасындағы Отырар алқабында ертеде пайдаланылған егістік көлемі қазіргіден көп болған. Біздің ғасырымыздың орта шенінде егістікті, жүзім алқаптарын, бақшаны Арыс өзенінен шыққан каналдар арқылы да суғарған.

        Ел аузында Арыс өңірі ертеде «Қазақ қырған», ал Арыс өзені «Үржі» деп аталыпты деген деректер де бар. Арыс өзені туралы айтсақ, ел белгілі жазушы І.Есенберлиннің «Алтын Орда» атты үш томдық тарихи кітабында Арыс өзенінің бұрын «Үржі» болып аталғанын айтқан.

2.1. Арыс ауданына физикалық-географиялық сипаттама.

2.1.1. Арыс ауданының ішкі сулары.

Оңтүстік Қазақстан облысының гидрографиялық жүйесі оның бүкіл аумағында әрқалай орналасқан өзендер, көлдер, су қоймалары мен каналдар арқылы  анықталады. Мұнда барлығы су кадастры арқылы 297 өзен тіркелген. Олардың алпы ұзындығы 8045 км. Құрайды. Оның ішінде  42-сі сел қаупіне  жақын саналады: 16 өзенде құм-тас аралас лайлы ағымы болуы мүмкін, ал 26 өзенде айналасын шайып кететін сел жүруі мүмкін. Бұл өзендерден басқа  көптеген есепке  алынбаған ұсақ су арналары да (жыралар, жылғалар) бар. Олар арқылы көктем айларында су тасуы байқалады. Сел қаупін тудыратын өзендер санының көптігіне қарамастан аудандағы төтенше жағдай қауіптілігі онша үлкен емес.

    Аймақтағы барлық өзендер Арал теңізі алабына жатады. Олар бастауларын Қаратау, Қаржантау,Өгем жоталарының баулайларынан алады. Тау өңірлерінен шыға берісте өзен сулары егістік суаруға алынады. Бұл сулардың бір бөлігі өзендерге қайта құяды, бірақ аз ғана бөлігі булануға және су қоймаларында, каналдарда және суартылытын сүзілу есебінен жоғалады.

     Жер беті ағыны облыс территориясы бойынша біркелкі таралмаған: көпшілігі орталық және оңтүстігімен ағады. Ірі өзендері- сырдария. Салалары: Келес, Құркелес, Арыс, Бөген және Шу өзені. Төменгі ағысы тартылып қалады. Сырдария мен Келес салаларында шардара бөгені орналасқан.

      Сырдария өзенінің ұзындығы- 2190 шақырым. Бұл өзен Нарын мен Қарадария өзендерінен басталады. Нарын өзенінің ұзындығы- 700 шақырым. Осы өзенді қоса есептегенде Сырдария өзенінің қоры Тянь-Шаньнан, Талас Алатауынанан, Қырғыз  даласынан, Теріскей Алатауынан басталады. Ауданы-422 мың шақырым. Қазақстан территориясында Сырдарияның оң жағында  өзеннің үлкен саласы  шырақ өзенін, сол жағында келес өзенін, төменгі ағысында шөлді жерлермен ағады да, 400-500 шақырым қашықтықта, сол жақ саласы жоқ. Оң жағында тек бір ғана саласы бар. Арыс өзені мен Сырдария өзенінің Өзбекстан мен Қазақстан үшін үлкен маңызы бар. Қызылорда облысы Сырдарияның суын күрішке пайдаланады.

    Сырдария алабы Орта Азиядағы төрт мемлекеттің (Қырғызтан,м Тәжікстан, Өзбекстан және Қазақстан) аумағында орны тепкен. Дарияның ұзындығы 3019 км. Алаптың ең басты ерекшелігі –оның аумағы  екі айқын зонаға : ағынды қалыптасу және пайдалану зоналарына бөлінуі. Ал, Қазақстан аумағы екінші су пайдалану зонасында жатыр.

Сырдария алабының көп жылдық орташа су ресурстары 30,4км3/жыл, суы мол жылдарда 45,0-50 км3/жыл, қуаң жылдарда 25,5 км3/жыл, аралығында ауытқиды. Негізінен мұздықтар мен еріген қар суымен қоректенуіне байланысты табиғи жағдайда Сырдария көкткм-жаз айларында тасиды. Су тасу кезінде су өтімінің мөлшері көкбұлақ бекетінің тұсында секундына 1000-3700 текше метр аралығында ауытқиды. Қазақстан аумағында Сырдарияға сол жағынан келес, Арыс өзендері құяды. Сырдың су жинау алабының ауданы 462000 км2тең.

Сырдария алабы көне суармалы егіншілік аудандардан өтетіндіктен кезінде ТМД-ның негізіг мақта өсіретін базарларға пайдаланылады. 1913 жылдары Қазақстан шекарасына дейін 1073 мың га, оның 743 мың га-сы Ферғана аңғарында, Шыршық-Ангрен-Келес ирригациялық ауданында (Ташкент оазисі) – 219 мың га, Мырзашөлде- 50 мың га, дальверзин даласында -7 мың га жер суарылатын.

    Арыс өзені – Сырдарияның оң жақ саласы болып табылады. Өзеннің ұзындығы 332 шақырым. Арыс өзені алғашқы да Қолбастау өзенінен басталады. Қолбастау өзені Талас Алатауы мен Қаратаудың аралығында орналасқан. Бұл жерлерде бұлақтар көп. Алатау мен қаратаудан ағып шығытын осы бұлақтар арыс өзенін құрайды. Өзеннің суы көп айы – наурыз, сәуір, ал азаятын кезі қазан-ақпан аралығы.

   Арыс өзені 3500 м. Биіктіктегі Талас Алатауы мен қаратаудың арасындағы  ойпатта орналасқан Шақпақ жотасынын бастау алады. Бассейннің ауданы – 14530 км, оның 50% -ы таулы бөлікке кіреді. Бастаудың жоғарғы жағындағы өзен арнасы кең, аңғардың баурайлары тегіс. Ары қарай төменгі ағыста баурайы тік болып келеді, аңғардың ені 1 км және одан да үлкен болады. Балықшы ауылының төменгі жағында өзенге Боралдай (оң жақ), Машат, Ақсу және бадам (сол жақ) сияқты ірі салалары қосылады.

Аұқсу өзені- Арыс өзенінің ең ірі саласы. Мұның бассейні Талас Алатауының батыс бөлігінде орналасқан. Ауданы 750 шақырым, ұзындығы 120 шақырым.

Бадам өзені – Арыс  өзенінің ең ірі сол жақ саласы. Мұның бассейні Бадам тауының солтүстік, солтүстік-батысында, Талас Алатауының оңтүстік бөлігінде орналасқан. Бассейннің ауданы- 4300 шақырым, ұзындығы – 137 шақырым.

Боралдай өзені- арыс өзенінің оң жақтағы ірі саласы. Бассейні Қаратау жотасының оң жақ бөлігінде орналасқан. Ауданы 800 шақырым, ұзындығы- 130 шақырым. Боралдай өзені – кіші Боралдай, үлкен боралдай өзендерінің қосылуымен құралады. Негізінен қар суымен қоректенеді. Арыс өзені өзінің  

барлық саларымен Оңтүстік Қазақстан облысының мақта шарруашылығында пайдаланылады.

   Машат өзені- Арыс өзенінің сол жақ саласы, бастауын 2500м. биіктіктен алады. Өзеннің ұзындығы 75 км., су жинайтын ауданы 579 км. өзеннің жоғарғы жақ бөлігіндегі аңғары құзды болып келеді. Бастаудан 25 км қашақтықта Y тәріздес өзен аңғары тереңдігі 150-200 м. болатын тік  жарасты каньонға айналды. Жартастар желден мүжілген әртүрлі  жыныстар мен әк тастардан құралған. Бастаудан 45 км. Оң жақтан Дәубаба өзені қосылғаннан кейін каньон біртіндеп кеңейе бастайды да, төменгі ағыс бөлігінде 100-150 км. болады.

Өзен аңғарының өн бойын үш террасаға бөлуге болады. Олар сарғыш-сұрғылт түсті саздақтан, құмдықтан, малта тастар мен конгломераттардан тұрады.

   Жайылма алқабын су тасыған кезеңде су басып қалады. Кейбір жылдары судың деңгейі 1м. және де одан да жоғары биіктікке көтеріледі. Өзен жайылмасы негізінен малта тасты, саздақты және құмайтты болып келеді.

Оңтүстік қазақстан облысы көлдерге бай емес. Олар негізінен облыстың солтүстік бөлігінде орналасқан. Олар өте тұзды және саяз болып келеді. Жазық аймақатарда артезиан сулары бар. Ол сулардан минералды сулар шығады, оны емдік бағытта пайдаланады. Сарыағаш курортындағы минералды су Республикадағы бірден- бінр асқазан, ішек құрылыстары үшін.

   Облыста су қорына өзен және көлдерден басқа – жер асты сулары да жатады. Жер асты сулары халық шаруашылығына пайдаланады. Артезиан суы шөлдегі аймақтар үшін егін шаруашылығы мен мал шаруашылығына тиімді. Елді мекендер ол суларды ауыз су ретінде пайдаланады.

Облыс территориясындағы ірі өзендер.                    1- Кесте

Өзендер

Ұзындығы

Алабының көлемі км2

Биіктігі, м

Орташа шығыны м3

Қоректенуі

Негізгі салалары

1

Арыс

378

14530

3500

40,2

Жаңбыр, жерасты суы

Боралдай, Қара-үңгір, Машат, Ақсу, Бадам

2

Ақсу

133

766

4042

4,02

Қар суы, жаңбыр, жерасты суы

Балаақсу, Бұғылтұр, Жаңбырлысай

3

Бадам

138

4380

2700

4,51

Жаңбыр, жерасты суы

Ермекбадам, Ленгір, Сай-рамсу, Тесексу

4

Машат

75

579

2500

2,1

Қар, жерасты суы

Дәубаба

        

.

 

3. ҚОРЫТЫНДЫ

        Қорыта келгенде,біздің кешегіден бүгініміз ,бүгінімізден ертеңіміз нұрлы. Республикалық ауқымнан қарағанда алақандай Арыстың атақ-абыройы, мәртебе-мерейі өзіне лайықты екені арыстықтардың жарқын болашаққа арналған жасампаздыққа толы еңбегінің ылғи да жемісті екені әрбіріміздің кеудемізде мақтаныш сезімін туғызады.Арыстықтардың аға ұрпақтың елдік, еңбек және ерлік дәстүрлеріне адалдығы тәуелсіздік жылдары ішінде алға адым басқан сайын анық аңғарылады.                     

Арыс –тек қана үлкен теміржол торабы ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіп, құрылыс, ауылшаруашылығы дамып жатқан қала. Ауылшаруашылығының өзінде егін, мал шаруашылығы бар. Қала халқының саны 60 мыңнан астам, ал аумағы 60 мығдай шаршы шақырымды алып жатыр. Арыс өзенінен бастап Сырдарияның екі жағасына созылған.   

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.

1. Аяпұлы Мәдіахмет. Арыс өңірінің тарихы. -  Алматы,  2001 жыл.

2.Әбдімәлік Садықұлы Ағыбай Қазақстан Республикасы ОҚО Арыс    қаласының 45 жылдық мерей тойына арналалады. Арыс – Алматы, 2001. -96с.

4. Б.Ш.Шайманов ОҚО-ның әлеуметтік экономикалық дамуы 2006 жылдың қаңтар-қараша .-  Шымкент, 2006 жыл.

5.В.Усиков, Т.Казановская, А.Усикова, Г.Забенова Қазақстанның экономикалық және әлеуиеттік географиясы .- Алматы  «Атамұра» 2005жыл.

6.Добросмыслова А.И. Города Сыр-Дарьинской области Казалинск, Перовск-Туркестан, Аулие –Ата и Чимкент.- Ташкент 1912 год.

7. ОҚО –ның әлеуметтік экономикалық дамуы 1991-2000жыл. Статистикалық жинақ.- Шымкент 2001 жыл.

8. Қазақ Совет Энциклопедиясы.   Алматы,  1975 жыл.

9.М.Х.Асылбеков, К.А.Акимов,К.И.Баипаков. Свод памятников истории и культуры Казакстана Южно-Казакстанская область, Қазақ энциклопедиясы 1994 жыл.

10.С.М.Нурманбетов, Қ.С. Санбетов, И.С. Қарабаев Қазақстан темір жолдарының тарихы. 1том. МАГМА, - Чехия, 1997жыл.

11.Т.Өтемағамбетов  Қазақстанның Физикалық Географиясы. – Алматы,  1982 жыл

12.С.Оразалыұлы , С.Жексенбаев,Е.Досымбай  «Жепі шұрайлы Оңтүстік»∕∕  Оңтүстік Қазақстан газеті 19 сәуір 2008 жыл..




1. Кодування інформації
2. На які дві зони поділяється слизова оболонка порожнини носа Дихальну і секреторну Дихальну і з
3. тематике Аксиоматический метод построения научной теории заключается в следующем выделяются основные по
4. I Оргмомент Наши глазки внимательно слушают Наши ушки внимательно слушают
5. ЛЕКЦІЯ 10. Всесвітнє господарство та міжнародні економічні відносини
6. Тема 1 Философия как социокультурный феномен 1
7. Македонский
8. Реферат- Урок в современной школе
9. Учет функционирования системы поставок
10. Центральные банки1
11. Надзвичайні ситуації природного характеру
12. крутых разножанровых фантастических романа впервые издающихся на русском языке
13. Н Подзорова доцент к
14. ИСХОДНЫЕ ДАННЫЕ Вид перевозок Городские
15. Статья- Образовательные сигналы на рынке труда
16. Контрольная работа- Последовательные интерфейсы
17. даршаны По отношению к Ведам они подразделялись на астику и настику
18. Правовое регулирование имущественного страхования
19. Эжен Ионеско Стуль
20. Русская хандра